ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ? ਸੈਕੁਲਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਥੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹਰ ਟੁਕੜਾ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇ ਰਾਹ 'ਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ 14-15 ਅਗਸਤ 1947 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ :
''ਭਵਿੱਖ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ...ਸਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਣੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਤਕ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਦਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਦਲੇਰਾਨਾ ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ 'ਚੋਂ ਹਰ ਕੋਈ, ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ, ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਜਾਂ ਸੌੜੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਕੰਮ 'ਚ ਸੌੜਾਪਣ ਹੋਵੇ....।''
ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ 'ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਹਿਰੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਆਗੂ ਇੰਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਪਟੇਲ ਵਲੋਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ 'ਚ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।
ਮੁਸਲਿਮ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਸਦਨਾਂ 'ਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਅਫਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਅਣਜਾਣਪੁਣੇ 'ਚ ਹੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬੀ ਬੀਜ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਇਦੇ-ਆਜ਼ਮ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੱਨਾਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹੂਲਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਵਖਰੇਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਸੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਤਿਓਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਉਠਾਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸ ਭਾਵਨਾ 'ਚ ਵਹਿ ਗਏ।
ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਮੈਂ ਲੰਡਨ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਾਡਲੈਂਡਸ 'ਚ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਲਈ ਸੀ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੱਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਲੀਅਮੈਂਟ ਏਟਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਾਲੇ 'ਕੁਝ ਸਾਂਝਾ' ਰੱਖਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਜਿੱਨਾਹ ਨੇ ਸਾਫ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਨਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਲੀ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਲਤਾ ਵਾਲਾ ਆਸਾਮ ਸੀ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਉਹ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਪਰ ਜਿੱਨਾਹ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਪ੍ਰੈੱਸ ਗੈਲਰੀ 'ਚ ਬੈਠਾ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਲੋਕਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਉਦੋਂ ਸੰਸਦ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ 'ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ' ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ 70 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੰਗਠਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੰਘ (ਆਰ. ਐੱਸ. ਐੱਸ.) ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੂਬਿਆਂ ਅਤੇ 2019 'ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 'ਚ 'ਹਿੰਦੂ ਵੋਟਾਂ' ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ''ਆਖਿਰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਗਲਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ?''
ਆਰ. ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਦੇ ਮੁਖੀ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਬਿਹਾਰ ਤੇ ਯੂ. ਪੀ. 'ਚ ਲੱਗਭਗ ਇਕ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਬਿਤਾਇਆ ਤੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ। ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਸੂਬਿਆਂ 'ਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਸਿਆਸਤ 'ਚ ਜਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਗਣਿਤ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਨਤੀਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਇਕ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਰ. ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਦੇ ਮੁਖੀ ਇਕਦਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਮਤਭੇਦ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸੀ : ''ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜ 'ਚ ਵੰਡ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਏਕਤਾ ਦੇ ਰਾਹ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।''
ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲ ਹੀ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ੰਕਾਰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਰਾਜਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਧੜੇਬੰਦੀ ਕੇਂਦਰ 'ਚ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਮੁੜ ਸੱਤਾ 'ਚ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਫੇਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਦਲਿਤ-ਮੁਸਲਿਮ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਰੋਧ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਮੰਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਘ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਹਰ ਪਿੰਡ 'ਚ ਸੰਘ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਯੂ. ਪੀ. ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ 'ਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ 'ਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਘ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਲ 'ਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਪਕੜ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੈ।
ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਟਪਾਊ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹ ਉਮਰ ਭਰ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਦਮ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਕ ਆਦਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੈਕੁਲਰ ਪਛਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਤਕ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਸੱਤਾ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਸਲੀਅਤ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਸੈਕੁਲਰ ਤਾਕਤਾਂ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ 'ਚ ਸਮਰੱਥ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੋਚ (ਇਕ ਸੈਕੁਲਰ ਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਦੇਸ਼) ਪ੍ਰਤੀ ਮੁੜ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਕਾਰਨ ਭਾਜਪਾ ਅਜੇਤੂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੋਦੀ ਦਾ ਜਾਦੂ ਅਜੇ ਵੀ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ 2019 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ 'ਚ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਹੋ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੈਕੁਲਰਿਜ਼ਮ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਕੁਝ 'ਸਵਾਲ' ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੀ ਮੌਤ
NEXT STORY 
