ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਸੀਵਰ ਅਤੇ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ। ‘ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ’ (ਐੱਸ. ਕੇ. ਏ.) ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2026 ’ਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੌਰਾਨ 101 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੇ ਲਗਭਗ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਰਜ ਹਨ :
* 3 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ‘ਇੰਦੌਰ’ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ’ਚ ਇਕ ਸੀਵਰ ’ਚ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਉਤਰੇ 2 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 17 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ‘ਰਾਏਪੁਰ’ (ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ) ਦੇ ‘ਮੋਵਾ’ ਸਥਿਤ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਉਤਰੇ 3 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ‘ਅਨਮੋਲ’, ‘ਮਚਕਨ ਗੋਵਿੰਦ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ’ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਚੜ੍ਹਨ ਕਾਰਨ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਉਤਰਿਆ ਚੌਥਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
* 4 ਮਈ ਨੂੰ ‘ਫਰੀਦਾਬਾਦ’ (ਹਰਿਆਣਾ) ’ਚ ਇਕ ਸੀਵਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ 2 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 7 ਜੂਨ ਨੂੰ ‘ਸੂਰਤ’ (ਗੁਜਰਾਤ) ’ਚ ਇਕ ਜਵੈਲਰੀ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਉਤਰੇ ਇਕ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਅਤੇ 3 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ 4 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 23 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ‘ਧਨਬਾਦ’ (ਝਾਰਖੰਡ) ਦੇ ‘ਬਾਘਮਾਰਾ (ਸਦਰੀਆ ਡੀ)’ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ 2 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ‘ਰਾਜੇਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਦਿਲੀਪ’ ਦੀ ਟੈਂਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 7 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ’ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਥਾਣਾ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਉਤਰੇ 2 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਨਾਲ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ।
* 10 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ‘ਫਰੀਦਾਬਾਦ’ (ਹਰਿਆਣਾ) ’ਚ ਇਕ ਸੀਵਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 30 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ‘ਗੋਪਾਲਗੰਜ’ (ਬਿਹਾਰ) ਜ਼ਿਲੇ ’ਚ ਇਕ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਉਤਰੇ 4 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ‘ਰਾਏਗੜ੍ਹ’ (ਓਡਿਸ਼ਾ) ਦੇ ‘ਪਦਮਪੁਰ’ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਂਕ ’ਚ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ 3 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 11 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ‘ਬਾਲੋਤਰਾ’ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਸਥਿਤ ਇਕ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦਾ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਉਤਰੇ ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 27 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ‘ਸਾਊਥ ਗਾਰੋ ਹਿੱਲਜ਼’ (ਮੇਘਾਲਿਆ) ’ਚ ਇਕ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਨਾਲ 4 ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 3 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ‘ਛਿੰਦਵਾੜਾ’ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੇ ‘ਕੁਰਸੀਢਾਨਾ’ ਪਿੰਡ ’ਚ ਇਕ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ’ਚ ਉਤਰੇ ‘ਮੋਹਨ ਕੁਮਰੇ’ ਨਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਨਾਲ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਤਰਿਆ ਦੂਜਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ’ਚ ਹਸਪਤਾਲ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
* ਅਤੇ ਹੁਣ 3 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਅਰਿਆਲੁਰ’ (ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ) ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ‘ਸੇਂਦੁਰਈ’ ’ਚ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਕਾਰਨ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਨਾਲ 3 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ‘ਦਿਨਾਕਰਨ’, ‘ਭਾਸਕਰ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਮਚੰਦਰਨ’ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਬੰਦ ਸੀਵਰ ਜਾਂ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕਾਂ ’ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ ਅਤੇ ਕਚਰੇ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ’ਚ ‘ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਲਫਾਈਡ’ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਗੈਸ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਹੀ ਸਕਿੰਟਾਂ ’ਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
‘ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ’ ਟੈਂਕ ’ਚ ਆਕਸੀਜਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਮ ਘੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਇਕ ਗੰਧਹੀਣ ਅਤੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ ਫੇਫੜਿਆਂ ’ਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ’ਚ ‘ਮੈਨੂਅਲ ਸਕੈਵੈਂਜਿੰਗ ਪਾਬੰਦੀ ਐਕਟ’ ਤਹਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਕਰਣਾਂ (ਆਕਸੀਜਨ ਸਿਲੰਡਰ, ਗੈਸ ਡਿਟੈਕਟਰ, ਮਾਸਕ ਅਤੇ ਸੇਫ਼ਟੀ ਬੈਲਟ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀਵਰ ਜਾਂ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਤਾਰਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਾਦਸੇ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।
–ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ
ਕੀ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਖੁੱਦ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ?
NEXT STORY 
