ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਆਜੀਵਿਕਾ ਮਿਸ਼ਨ (ਗ੍ਰਾਮੀਣ) ਐਕਟ, 2025 ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਗਾਰੰਟੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਨਖਾਹ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਨੂੰ 125 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਲਚਕੀਲੇ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ, ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਡਲਿਵਰੀ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਆਜੀਵਿਕਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਲਤਫਹਿਮੀ
ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਮੰਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਤੀ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਲੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਹਰ ਦਾਅਵਾ ਐਕਟ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਣ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਨਵਾਂ ਢਾਂਚਾ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਮਝ ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਲਾਈ, ਜੋ ਬਿਹਤਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਆਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ, ਜੋ ਟਿਕਾਊ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਮਦਨ ਸਹਾਇਤਾ, ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ।
ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਹ ਐਕਟ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹੱਕਦਾਰੀ ਨੂੰ 100 ਤੋਂ 125 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵੰਡ, ਇਕਵਿਟੀ ’ਚ ਵਾਧਾ-ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਬਜਟ ਵੰਡ 2013-14 ’ਚ 33,000 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2024-25 ’ਚ 2,86,000 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਿਆ। 2013-14 ਤੱਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ’ਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨ 1,660 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 3,210 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਏ। ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੇਂਦਰੀ ਫੰਡ 2.13 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 8.53 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ 153 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 862 ਲੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 48 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ 56.73 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ। 99 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੰਡ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਆਰਡਰ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 99 ਫੀਸਦੀ ਸਰਗਰਮ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਧਾਰ ਭੁਗਤਾਨ ਪੁਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਐਕਟ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ’ਚ 60 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿਖਰ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ, ਬਲਾਕਾਂ ਜਾਂ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਵਧੀ ਹੋਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਯੂ. ਪੀ. ਏ. ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ
ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ (ਯੂ.ਪੀ.ਏ.) ਸਰਕਾਰ ਮਨਰੇਗਾ ਅਧੀਨ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ’ਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ’ਚ ‘‘ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 100 ਦਿਨ ਕੰਮ ਅਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ’’ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2009 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਨੂੰ 100 ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਰੱਖਿਆ। ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਜ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਨਮਾਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਾਧੇ’ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਉਜਰਤਾਂ ਨੂੰ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਜਟ ਵੰਡ 2010-11 ’ਚ 240,100 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 2012-13 ਤੱਕ 33,000 ਕਰੋੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। । ਫੰਡ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ’ਚ ਦੇਰੀ, ਭੁਗਤਾਨਾਂ ’ਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਨੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਭਾਲਣ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਇਸ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ: 4.33 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਅਲੀ ਜਾਂ ਨੁਕਸਦਾਰ ਜੌਬ ਕਾਰਡ, ਬਿਨਾਂ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਕੰਮ ਕਾਰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, 23 ਰਾਜਾਂ ’ਚ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ’ਚ ਮਾੜੀ ਰਿਕਾਰਡ-ਰੱਖਿਆ। ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾਂ - ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ 20 ਫੀਸਦੀ ਹੀ ਵਰਤਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਉੱਥੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।
ਅਸਲ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਅਕਸਰ ਘੱਟ-ਡਲਿਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਆਧੁਨਿਕ, ਲਾਗੂਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ’ਚ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲੋਂ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਐਕਟ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ ਢਾਂਚਾਗਤ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਨੁਭਵ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
-ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ
NEXT STORY 
