ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਇਕ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੱਦਾ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ ਪਰ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਪਰਤ ਕੇ ਸ਼ਗਨ ਦੇਣ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਹੁਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹਨ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਬੋਲੀ—ਠੀਕ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਪੁੱਛਦੀ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲੀ—ਅੰਟੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਸਾਡਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ, ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਂਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਕੀ ਗੁਜ਼ਰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਦ-ਖੋਦ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਪਰ ਮੁੜਦਿਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚਦੀ ਵੀ ਰਹੀ ਕਿ ਆਖਿਰ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਿਆ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜਕਾ ਅਤੇ ਲੜਕੀ ਮਿਲੇ ਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅੱਜਕੱਲ ਖੂਬ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਾਰਾਤ ਮੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਲੜਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਦਿਨ ’ਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਰਦ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿਛਲੇ ਹੀ ਦਿਨੀਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਮਿਲੀ ਹੈਲਥ ਸਰਵੇ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ’ਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ’ਚ 0.6 ਫੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਣੇ ’ਚ ਹੋਏ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਤਲਾਕ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ ਪਹਿਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1986-87 ’ਚ ਤਲਾਕ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮਾਮਲੇ 849 ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 570 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਵ ਕਿ 67 ਫੀਸਦੀ ਪਰ ਹੁਣ ਔਰਤਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ 98 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ—ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ, ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਸਲੂਕ, ਆਏ ਦਿਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਝਗੜੇ, ਮਾਨਸਿਕ ਬੀਮਾਰੀ, ਜਿਨਸੀ-ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਧੋਖਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਤਭੇਦ ਆਦਿ। ਤਲਾਕ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਨਾਟਕ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਆਦਿ ਦਾ ਨੰਬਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਲਾਕ ਮਾਲਦੀਵ ’ਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਤਲਾਕ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਔਰਤਾਂ-ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਕਸਰ ਇਕੱਤੀ ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਮਹਿਸੂਸ ਸੀ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਹ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਲਾਕ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੱਚੀ ਤੋਂ ਚੌਂਤੀ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਉਮਰ ਦੇ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਤਲਾਕ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ‘ਜੈੱਨ-ਜ਼ੀ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਜੈਨ-ਜ਼ੀ ਭੂ-ਮੰਡਲੀਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਜਨਮੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਹੈ। ਹੱਥ ’ਚ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਵੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਜੀਹ ਹੁਣ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਲੇਖਿਕਾ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ-ਨਾਨੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ ਤਾਂ, ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇਸ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਐਨਕ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟੀ ’ਚ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਘਰ ’ਚ ਡੋਲੀ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਅਰਥੀ ਉੱਠੇ, ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਰਾਣੇ ਅਕਸ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰ ਨਾਲ ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਵੀ ਨੂੰਹ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ’ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ’ਚ ਕਦਮ ਰੱਖੇਗੀ, ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹੀ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾਏਗੀ। ਜੋ ਪੈਸੇ ਕਮਾ ਕੇ ਲਿਆਏਗੀ, ਉਹ ਪਤੀ ਜਾਂ ਸਹੁਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਸੌਂਪ ਦੇਵੇਗੀ। ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਰੀਆਂ-ਖੋਟੀਆਂ ਸੁਣੇਗੀ ਪਰ ਉੱਫ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਹੇਗੀ। ਜਾਂ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਹਾਏਗੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇਗੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਲੜਕੀਆਂ ਤਲਾਕ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਨੂੰਹ ਦੀ ਇਹ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵਿਆਹ ਟੁੱਟਣ ਲਈ ਸਰਾਪ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨੂੰਹ ਦਾ ਮਤਲਬ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਰੋਬੋਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਰਹੇ। ਆਖਿਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਇਕਾਈ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਸ ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਣ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਕਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਮਾ ਸ਼ਰਮਾ
ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ 1 ਕਰੋੜ ਭਾਰਤੀ ਜੋਖਿਮ ’ਚ
NEXT STORY 
