11 ਮਈ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਿਵਸ ‘ਵਿਗਿਆਨ ਟੈਕ’ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ 1998 ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਫਲ ਪੋਖਰਨ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਕਨੀਕੀ ਉਪਲਬਧੀ ਦਾ ਕੀਰਤੀਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਕਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਵੀਨਤਾ, ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ’ਚ, ਮਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਈਕੋ-ਸਿਸਟਮ ਖਾਸ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਨਵੀਨਤਾ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਉਭਰਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰੂਪ ’ਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਸੰਚਾਰ, ਪੁਲਾੜ, ਜੈਵ-ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ, ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਤੀ ਲਚਕੀਲੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਮੋਹਰੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੈਵ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਕਨੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਜੈਵ-ਉਤਪਾਦਾਂ, ਟੀਕਿਆਂ, ਈਂਧਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰ ਨਵੀਨਤਾ, ਸਿਹਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੈਵ-ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਮਿਸ਼ਨ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਹਾਲ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪੱਕਮ ਸਥਿਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ ਰਿਐਕਟਰ ’ਚ ਕ੍ਰਿਟੀਕੈਲਿਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਦਾ ਸੰਗਠਨ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਗਲੋਬਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਇੰਡੈਕਸ ’ਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਵਰਣਨਯੋਗ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲ 2015 ’ਚ 81ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2025 ’ਚ 38ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ’ਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਪੇਟੈਂਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 2014-15 ’ਚ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2025 ’ਚ ਲਗਭਗ 1.5 ਲੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਈਕੋ-ਸਿਸਟਮ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਪਾਰ ਸੰਵਰਧਨ ਵਿਭਾਗ (ਡੀ. ਪੀ. ਆਈ. ਆਈ. ਟੀ.) ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 1.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਲਗਭਗ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਏ. ਆਈ.), ਰੋਬੋਟਿਕਸ ਅਤੇ ਐਡੀਟਿਵ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਵਰਗੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਉਭਰਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ’ਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੀਤੀਗਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਅਤੇ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਈਕੋ-ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਵਿਸਥਾਰ, ਪੁਲਾੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਰਗੇ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (ਏ. ਐੱਨ. ਆਰ. ਐੱਫ.), ਬਾਇਓ-ਈ3 (ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਜੈਵ-ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ) ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ 1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਖੋਜ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ (ਆਰ. ਡੀ. ਆਈ.) ਫੰਡ ਵਰਗੇ ਸਮਰੱਥ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ’ਚ ਖੋਜ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਕ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਖਰਲੇ ਬਾਡੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਖੋਜ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (ਏ. ਐੱਨ. ਆਰ. ਐੱਫ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਗਲੋਬਲ ਲੀਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਦਾ, ਨੈਤਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ‘ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਾਜ’ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਲਈ ‘ਸੰਪੂਰਨ ਸਰਕਾਰ’ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੋਵੇ।
‘ਵਿਗਿਆਨ ਟੈਕ’ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਵਿਗਿਆਨ ਮੂਲਢਾਂਚਾ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੈ, ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਬੀ. ਆਰ. ਆਈ. ਸੀ.-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ (ਐੱਨ. ਆਈ. ਆਈ.) ’ਚ 11 ਮਈ, 2026 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ’ਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 14 ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਰੂਪ ’ਚ ਵਿਕਸਿਤ 350 ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੀਪ-ਟੈਕ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਸੁਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ-ਪੱਖੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਜੀਨ ਥੈਰੇਪੀ, ਮੋਨੋਕਲੋਨਲ ਬਾਇਓਲੌਜਿਕਸ, ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਅਤੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਉਭਰਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਸਬੂਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਢਾਂਚੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਜੋ ਨਵੀਨਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਣ। ‘ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਸੈਂਡਬਾਕਸ’ ਵਰਗੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੰਤਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ’ਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਰਥਿਕ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦੇਣ, ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ’ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਜ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ’ਚ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ। ‘ਇੰਡੀਆ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਮਿਸ਼ਨ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਮਿਸ਼ਨ’ ਵਰਗੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਇਓ-ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ, ਪ੍ਰੀਸੀਜ਼ਨ ਬਾਇਓਥੈਰੇਪਿਊਟਿਕਸ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ’ਚ ਏ. ਆਈ.-ਆਧਾਰਿਤ ਹੱਲਾਂ ’ਚ ਹੋ ਰਹੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਉਭਰਦੀਆਂ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ’ਚ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ’ਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖਪਤਕਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਗਲੋਬਲ ਨਵੀਨਤਾ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ 2047 ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿਗਿਆਨ, ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦੇਣ, ਰਣਨੀਤਕ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਭਵਿੱਖ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਨਿਰੰਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਗੇ।
-ਡਾ. ਜਿਤੇਂਦਰ ਸਿੰਘ
(ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ-ਸੁਤੰਤਰ ਚਾਰਜ)
ਸੋਮਨਾਥ ਤੋਂ ਸਿੰਧੂਰ ਤੱਕ : ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋ ਰਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ
NEXT STORY 
