ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੰਦਗੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ‘ਸਲੋਪ’ ਵੀ ਉਸੇ ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ‘ਸਲੋਪ’ ਨੂੰ 2025 ਦਾ ‘ਵਰਡ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ’ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ-ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਏ. ਆਈ.) ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਘਟੀਆ ਕੁਆਲਿਟੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੀ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਗਿੱਲੀ ਖਾਦ, ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਾਂ ਚਿੱਕੜ’ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ’ਚ ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਾਂ ਦੇਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।
ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਫਜ਼ੂਲ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਘਾਤਕ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ’ਚ ਵੀ ਇੰਨੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸਵੈ-ਘੋਸ਼ਿਤ ਗੁਰੂਆਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ, ਖੋਜ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੀਡੀਆ ਲੇਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਘੋਸ਼ਿਤ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਣਚਾਹੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰੋਸ ਰਹੇ ਹਨ।
ਕੁਝ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਨਿਰੀ ਬਕਵਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਸਹੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ’ਤੇ ਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀਆਂ-ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ, ਜਿਸ ਦਾ ‘ਸੱਚ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਾ ਹੋਵੇ’। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ’ਚ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਸਹੀ ਹਨ ਜਾਂ ਗਲਤ ਅਤੇ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ‘ਟੈਕਨੋਹੋਲਿਕਸ’ ਅਤੇ ‘ਟੈਕਨੋ-ਜ਼ੋਂਬੀ’ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ‘ਟੈਕਨੋਹੋਲਿਕਸ’ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਕੱਟੜ ਰੂਪ ’ਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਕਨੀਕ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਅਸਲੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ‘ਟੈਕਨੋ-ਜ਼ੋਂਬੀ’ ਵਿਚਾਰ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਲਤ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਿਊਂਦੇ ਹੋ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ‘ਤਕਨੀਕ ਸਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ’। ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਹਰ ਕੋਈ ਟੈਕਨੋਹੋਲਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਚਾਰ 'ਜ਼ੋਂਬੀ' ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ’ਚ ਏ. ਆਈ. ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਏ. ਆਈ. ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲ ’ਚ ਏ. ਆਈ. ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਧਾਰਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਏ. ਆਈ. ਦੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਕਈ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ-ਜਾਂ ਤਾਂ ਏ. ਆਈ. ’ਚ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰਾਂ ਦੇ ਚਕਾਚੌਂਧ ਭਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਕਾਰਨ।
ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮਾਹੌਲ ਉਦੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜੋ ਕਦੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਜਾਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਡਨ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ‘ਦਿ ਇਕਨਾਮਿਸਟ’ ਜੋ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਲੁਡਾਈਟ’ (ਤਕਨੀਕ-ਵਿਰੋਧੀ) ਕਰਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ‘ਐਡ-ਟੈਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੇਕਾਰ ਵੀ ਹੈ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਕ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ-ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ’ਚ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿੰਦਾ ਸੀ। ਲੇਖ ’ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ‘‘ਸਕੂਲਾਂ ’ਚ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਠੋਸ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਮਲਾਵਰ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ’ਤੇ ਅਾਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਾਸਰੂਮ ’ਚ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ’ਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ।’’ ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵੱਕਾਰੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਐਡ-ਟੈਕ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ।
ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਾਵੋਸ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਮੰਚ ’ਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਊਰਜਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸੀ. ਈ. ਓ. ਦੁਆਰਾ ਏ. ਆੲੀ. ਕਾਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸੰਕਟ’ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸੀ। ਵਪਾਰ ਜਗਤ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏ. ਆਈ. ਕਰੋੜਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਏ. ਆਈ. ਕਿੰਨੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ।
ਓਨੀ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਏ. ਆਈ. ਸਿੱਖਿਆ ’ਚ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਰਾਮਬਾਣ ਇਲਾਜ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਸਲ ’ਚ ਆਪਣੀ ਬੁਨਿਆਦ ’ਤੇ ਹੀ ਏ. ਆਈ. ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏ. ਆਈ. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ’ਚ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਏ. ਆਈ.-ਆਧਾਰਿਤ ਐਪਸ ਵੀ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਲਗਭਗ ਬੇਕਾਰ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ’ਤੇ ਇਸ ਘਟੀਆਪਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਹਿਲੂੂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ’ਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ’ਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸੰਗਠਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਤੰਤਰ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ-ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ’ਚ ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ, ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਲ ’ਚ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਪਾਅ ਹੈ।
ਅਨੁਰਾਗ ਬੇਹਾਰ
ਇਕ ਸੰਤ ਦੇ ਰਾਜ ’ਚ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ
NEXT STORY 
