ਮੁੰਬਈ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਲਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇਵੇਂਦਰ ਫੜਨਵੀਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਰ ਨਿਵਾਸੀ ਲਈ ਦੋ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ-ਨਗਰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਹਰ ਮੁੰਬਈਕਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ’ਚ ਸੀਨੀਅਰ ‘ਬਾਬੂ’, ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡੀ. ਜੀ. ਪੀ. ਦੇ ਕੰਮ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤੀਤ ’ਚ ਕਈ ਚੰਗੇ ਬਦਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਮਾੜੇ ਬਦਲ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਨਾਗਰਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਜਲ ਸਪਲਾਈ, ਟੋਇਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੀਵਰੇਜ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਤੋਂ ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਉਮੀਦਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੁਲਸ ਫੋਰਸ ਤੋਂ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ’ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਨ ਲਈ, ਬੀ. ਐੱਮ. ਸੀ. ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਸ਼ਹਿਰ ਪੁਲਸ ਦੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਨਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣਗੇ।
ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸ, ਦੋਵਾਂ ’ਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਸੱਤਾ ’ਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੱਕੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਾਗਰਿਕ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੌਣ ਜਨਤਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ।
ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਗਰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਖ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਇਕ ‘ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ’ ਹੈ। ਫੜਨਵੀਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਦੂਜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਲੀਆ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸਦਾਨੰਦ ਦਾਤੇ ਦੀ ਰਾਜ ਦੇ ਡੀ. ਜੀ. ਪੀ. (ਪੁਲਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ) ਵਜੋਂ ਸੀ।
ਮੈਂ ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿੜੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੈਟਰੋ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਐਕਵਾਇਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਰਾਇਲ ਵੈਸਟਰਨ ਇੰਡੀਆ ਟਰਫ਼ ਕਲੱਬ ਕੋਲ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਆਰ. ਡਬਲਿਊ. ਆਈ. ਟੀ. ਸੀ. ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਵੇਕ ਜੈਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕਲੱਬ ਦੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਰੇਸਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਸਿੱਧੇ, ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਇਆ। ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਪੁਲਸ ’ਚ ਹੋਰ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਏ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਟੱਲ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਕੰਮ ਦੇ ਹਰ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਨਗਰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ’ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬੀ. ਐੱਮ. ਸੀ. ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਜੋ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ’ਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਜਟ ਸੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਭਿੜੇ ਨੇ ਸਹੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਤੱਥ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਲਿੰਗ ਮਾਅਨੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੀ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਭਿੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਪਰ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ’ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਨੇ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ., ਆਈ. ਐੱਫ. ਐੱਸ. ਅਤੇ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਸ. ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਰੂਪਮਾ ਰਾਓ, ਜੋ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਨਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਦੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਕੈਡਰ ਦੀ ਇਕ ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਰਲਾ ਗਰੇਵਾਲ, ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ’ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਕੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸੀਨੀਅਰ ਅਹੁਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਕੈਡਰ ’ਚ ਇਕ ਚੋਟੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੀਰਾ ਚੱਢਾ ਬੋਰਵਣਕਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਜਾਂ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਸ. ’ਚ, ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਤਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਲੋਕ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਬਚ ਜਾਣਗੇ ਪਰ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਣਗੌਲਿਆ ਹੋਣਾ ਤੈਅ ਹੈ।
ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ’ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੇ ਪਲ ਤੋਂ ਹੀ, ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿੜੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ’ਚ ‘ਐੱਸ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸੇਵਾ’ ਹੈ। ‘ਸੇਵਾ’ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਅਤੇ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਸ. ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੇਵਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਾਲਕ ਹਨ! ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸੇਵਾ’ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜੂਲੀਓ ਰਿਬੈਰੋ (ਸਾਬਕਾ ਡੀ.ਜੀ.ਪੀ. ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਆਈ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ)
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਗੁਰੂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਆਰ. ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਦਾ ਉਦੇਸ਼
NEXT STORY 
