ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਭਾਰਤ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਕੈਮੇਕੋ ਨਾਲ 2.6 ਅਰਬ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 2027 ਤੋਂ 2035 ਵਿਚਾਲੇ ਲਗਭਗ 10,000 ਟਨ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਯਕੀਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਭੰਡਾਰ : ਭਾਰਤ ’ਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਭੰਡਾਰ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਭੰਡਾਰ ’ਚ 4.2-4.3 ਲੱਖ ਟਨ ਅਯਸਕ ਹੈ, ਜੋ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਜਾਦੂਗੁੜਾ ਅਤੇ ਤੁਰਮਡੀਹ ਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੁੰਮਲਪੱਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਾਨਾਂ ’ਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਯਸਕ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 76,000-92,000 ਟਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।
ਅਯਸਕ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਫਰਕ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਅਯਸਕ ‘ਨਿਮਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ’ ਦਾ ਹੈ (0.02-0.45 ਫੀਸਦੀ ਸਾਂਦਰਤਾ), ਜਦਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ’ਚ ਉੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਅਯਸਕ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਭਾਰਤੀ ਅਯਸਕ ਤੋਂ 10-100 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਮੀਰ)। ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕੈਮੇਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 3 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।
ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਅਯਸਕ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਕਰਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਸਸਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਅਯਸਕ ਦੀ ਮਾਈਨਿੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਇਸ ਸੌਦੇ ’ਚ 2010 ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ : ਕੈਮੇਕੋ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਭਾਰਤ-ਕੈਨੇਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤੇ (ਐੱਨ. ਸੀ. ਏ.) ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ’ਤੇ 2010 ’ਚ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਪਲਾਇਰ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ‘ਕਲੀਨ’ ਛੋਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ 2 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਬਦਲੇ ’ਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਾਲੇ 123ਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਸੀ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਐੱਨ. ਸੀ. ਏ. ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਨਾਗਰਿਕ ਉਪਯੋਗ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਰਾਮਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘਰੇਲੂ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਉਹ ਫੌਜੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਯਕੀਨੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ : ਭਾਰਤ ’ਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਲਗਭਗ 9 ਗੀਗਾਵਾਟ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ 24 ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਰਿਐਕਟਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। 700 ਮੈਗਾਵਾਟ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰਾਈਜ਼ਡ ਹੈਵੀ ਵਾਟਰ ਰਿਐਕਟਰ (ਪੀ. ਐੱਚ. ਡਬਲਯੂ. ਆਰ.) ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬਿਜਲੀ ਦਾ 6.7 ਗੀਗਾਵਾਟ, ਭਾਵ ਲਗਭਗ 3 ਫੀਸਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ 2047 ਤੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ 100 ਗੀਗਾਵਾਟ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਯਤਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।
ਟ੍ਰਾਂਬੇ ’ਚ ਸਥਿਤ ‘ਧਰੁਵਾ’ ਵਰਗੇ ਖੋਜ ਰਿਐਕਟਰਾਂ ’ਚ ਵੀ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਮ-99ਐੱਮ ਅਤੇ ਆਇਓਡੀਨ-131 ਵਰਗੇ ਮੈਡੀਕਲ ਆਈਸੋਟੋਪਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
2025-26 ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ ’ਚ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਾਮਨ ਨੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਮਾਡਿਊਲਰ ਰਿਐਕਟਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ 20,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 3.5 ਫੀਸਦੀ ਭਰਪੂਰ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਘਰੇਲੂ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਲਗਭਗ 170 ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਈ. ਐੱਨ. ਐੱਸ. ਅਰਿਹੰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ : ਭਾਰਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ’ਚ, ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ ਰਿਐਕਟਰ (ਪੀ. ਐੱਚ. ਆਰ.) ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਰੇਨੀਅਮ-235 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ-239 ਉਪ-ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ’ਚ, ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ ਰਿਐਕਟਰ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ, ਯੂਰੇਨੀਅਮ-233 ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ-239 ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਆਕਸਾਈਡ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਗੇ। (ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਐਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ ਰਿਐਕਟਰ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖਪਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਲਣ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।) ਕਲਪੱਕਮ ’ਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ ਰਿਐਕਟਰ (ਪੀ. ਐੱਫ. ਬੀ. ਆਰ.) ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਦੇ ਉੱਨਤ ਪੜਾਅ ’ਚ ਹੈ।
ਅਖੀਰ ’ਚ, ਉੱਨਤ ਭਾਰੀ ਜਲ ਰਿਐਕਟਰ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ-239 ਅਤੇ ਥੋਰੀਅਮ-232 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ-233 ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੋਵੇਗਾ।
ਹੋਮੀ ਜੇ. ਭਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਤਿੰਨ-ਪੜਾਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਥੋਰੀਅਮ ਭੰਡਾਰ ਦਾ 20-25 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਚ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ’ਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਡੀ. ਏ. ਈ. ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਨਿਲ ਕਾਕੋਡਕਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ ਰਿਐਕਟਰ ਵੱਲੋਂ ਦੂਜੇ ਰਿਐਕਟਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਬਾਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ’ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ (ਡਬਲਿੰਗ ਟਾਈਮ) ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ 15-20 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, 100 ਗੀਗਾਵਾਟ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਈ ਡਬਲਿੰਗ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਯਕੀਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਈ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-ਵਾਸੁਦੇਵਨ ਮੁਕੁੰਥ
ਦੇਸ਼ ’ਚ ਹੈ ਗਲੋਬਲ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨ ਦੀ ਤਾਕਤ
NEXT STORY 
