ਭਾਰਤ 2011-12 ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚੌਲ ਬਰਾਮਦਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂ. ਐੱਸ. ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਅਨੁਸਾਰ, 2024-25 ’ਚ ਇਸ ਦੀ 21.69 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਬਰਾਮਦ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ 7.86 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ 8.06 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। 2024-25 ’ਚ, ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚੌਲ ਉਤਪਾਦਕ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨਤ 150 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਉਤਪਾਦਨ ਚੀਨ ਦੇ 145.28 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਚੌਗਿਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਇਸ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਚੌਗਿਰਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਪਹਿਲੂ : ਝੋਨਾ (ਫੱਕ ਵਾਲਾ ਚੌਲ) ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਫਸਲ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ 2.5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਕ ਵਾਰ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ’ਤੇ 101, 171.5 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਲਈ, ਖੇਤ ’ਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲੈਵਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ-ਪਾਣੀ ਨਦੀਨਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਹਰਬੀਸਾਈਡ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਝੋਨੇ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਪਾਣੀ ’ਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।
ਝੋਨੇ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਫਸਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਾਧਾਰ ’ਤੇ 20-30 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਡੂੰਘਾਈ ’ਤੇ 25 ਸਿੰਚਾਈਆਂ ਕਰਨ ’ਤੇ, ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਜਾਈ-ਕਮ-ਲਗਾਤਾਰ ਹੜ੍ਹ ਸਿਸਟਮ ਤਹਿਤ ਉਗਾਈ ਗਈ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ’ਚ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਲਗਭਗ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਖ਼ਰਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 2.5 ਟਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਹ ਹਰ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਕੱਟੇ ਗਏ ਅਨਾਜ ਲਈ 2,000 ਲੀਟਰ ਅਤੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਮਿਲਿੰਗ ਰਿਕਵਰੀ ’ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਲਈ 3,000 ਲੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਜੋ ਹਰ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਚੌਲ ਬਾਹਰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ 3,000 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਬਰਾਮਦ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਰਤਾ : 2023-24 ਅਤੇ 2024-25 ’ਚ, ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਬਰਾਮਦ 5-6 ਮਿ. ਟਨ ਸੀ, ਜੋ ਗ਼ੈਰ-ਬਾਸਮਤੀ ਚੌਲਾਂ ਦੇ 11.14 ਮਿ. ਟਨ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸੀ ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਦੀ ਵੈਲਿਊ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸੀ-ਬਾਸਮਤੀ ਲਈ 5.8-5.9 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਬਾਸਮਤੀ ਲਈ 4.5-6.5 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ। ਬਾਸਮਤੀ ਬਰਾਮਦ ਤੋਂ ਔਸਤ ਯੂਨਿਟ ਵੈਲਿਊ 82.9-92.3 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਗ਼ੈਰ-ਬਾਸਮਤੀ ਲਈ ਇਹ 34-39.2 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਸਮਤੀ ਚੌਲ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਾਲਰ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਬਾਸਮਤੀ ਝੋਨੇ ’ਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ-ਬਾਸਮਤੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਲਵਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੂਨ ’ਚ ਗਰਮੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੇਤਾਂ ’ਚ ਲਗਭਗ ਰੋਜ਼ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਸਮਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜੁਲਾਈ ’ਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਲਵਾਈ ਲਈ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਇੰਡੀਅਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਆਈ. ਏ. ਆਰ. ਆਈ.) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਸਾਨੂੰ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ-ਬਾਸਮਤੀ ’ਚ ਵੀ, ਸਾਨੂੰ ਛੋਟੇ ਦਾਣੇ ਵਾਲੀਆਂ ਐਰੋਮੈਟਿਕ ਜੀ. ਆਈ. ਪ੍ਰੋਟੈਕਟਡ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਆਦਮਚੀਨੀ (ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ), ਕਤਰਨੀ (ਬਿਹਾਰ), ਗੋਬਿੰਦੋਭੋਗ (ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ), ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਭੋਗ (ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ), ਕੋਰਾਪੁਟ ਕਾਲਾ ਜੀਰਾ (ਓਡਿਸ਼ਾ), ਵਾਇਨਾਡ ਜੀਰਾਕਸਲਾ ਅਤੇ ਗੰਧਕਸਲਾ (ਕੇਰਲ) ਅਤੇ ਸੀਰਾਗਾ ਸਾਂਬਾ (ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ)। ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਮੋਡਿਟੀ ਚੌਲ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਚੌਲ ਬਰਾਮਦਕਾਰ ਬਣੀਏ।’’
ਭਾਰਤ ’ਚ ਬਾਸਮਤੀ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਪਮੈਂਟ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਚ ਸਾਲਾਨਾ 0.6-0.7 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ (ਕੀਮਤ 400-450 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਛਲੇ 2 ਸਾਲਾਂ ’ਚ 5-6 ਮਿ. ਟਨ (5.8-5.9 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਆਈ. ਏ. ਆਰ. ਆਈ. ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਰਵਾਇਤੀ ਬਾਸਮਤੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਅਨਾਜ ਦੇ ਗੁਣ (ਖੁਸ਼ਬੂ, ਚਿਪਚਿਪਾਹਟ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਪੱਕਣ ’ਤੇ ਲੰਬਾ ਹੋਣਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਬੌਣੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪੂਸਾ ਬਾਸਮਤੀ-1509, ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਕ ਕਿਸਮ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਲ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਐਵਾਰਡ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ), ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 2.5 ਟਨ ਝੋਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਬਣਨ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ 115-120 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਤਰਾਓਰੀ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਲੰਬੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਕ ਟਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਸਰੀ ’ਚ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਕਟਾਈ ਤੱਕ 155-160 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਜੀ. ਆਈ. ਰੀਜਨ ’ਚ ਬਾਸਮਤੀ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀ ਲਗਭਗ 6.2 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ (ਮਿ. ਹੈ.) ’ਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਪੰਜਾਬ ’ਚ 3.1 ਮਿ. ਹੈ., ਹਰਿਆਣਾ ’ਚ 1.3 ਮਿ. ਹੈ., ਪੱਛਮੀ ਯੂ. ਪੀ. ’ਚ 1.5 ਮਿ. ਹੈ., ਉੱਤਰਾਖੰਡ ’ਚ 0.12 ਮਿ. ਹੈ., ਜੰਮੂ ’ਚ 0.1 ਮਿ. ਹੈ. ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ’ਚ 0.05 ਮਿ. ਹੈ.। ਇਸ ’ਚ, ਅਸਲ ’ਚ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਏਰੀਆ 2.1 ਮਿ. ਹੈ. ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ’ਚ 0.8 ਮਿ. ਹੈ. ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂ. ਪੀ. ’ਚ 0.5 ਮਿ. ਹੈ. ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ 6.2 ਮਿ. ਹੈ. ਜੀ. ਆਈ. ਖੇਤਰ ’ਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਾਸਮਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਬਰਾਮਦ ਵਧੇਗੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ’ਚ ਚੌਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਿਰ ਬਣੇਗੀ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸਰਕਾਰ ਪੂਰਬੀ ਯੂ. ਪੀ., ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ’ਚ ਗ਼ੈਰ-ਬਾਸਮਤੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਰਾਊਂਡਵਾਟਰ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਪੀ. ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ।’’
-ਹਰੀਸ਼ ਦਾਮੋਦਰਨ
ਬਾਲੇਨ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ
NEXT STORY 
