ਅਜੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੁਟਿਆਰ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਟੀ ਵੇਲਦੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਪਤੀ ਲਈ ਟਿਫਿਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਛੜੇਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਐਲਾਨਣ ’ਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੀ ਪਰ ਅੱਜ ਉਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਹੰਨਾ ਨੀਲਮੈਨ ਅਤੇ ਨਾਰਾ ਸਮਿਥ ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਹਸਤੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਮਨਪਿਆਰੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਇਕ ਬਹਿਸ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀਡੀਓ ’ਚ ਕੋਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਸ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸੋਈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਲਕਾਰੀ, ਘਰ ਦੀ ਤਾਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਹਲੀ ਦਾ ਜੀਵਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਜੈੱਨ-ਜ਼ੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਅੱਜ, 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ’ਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲਿਨਨ ਦੇ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ’ਚ ਰੋਟੀ ਸੇਕਦੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਾਗ਼ ’ਚੋਂ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਤੀ ਦੇ ਪਰਤਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ‘ਟ੍ਰੈਡ ਵਾਈਫ਼’ ਭਾਵ ‘ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨਲ/ਰਵਾਇਤੀ ਪਤਨੀ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਵਾਲ ਉੱਠਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਕੀ ਇਹ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਹਾਰ ਹੈ? ਕੀ ਆਧੁਨਿਕ ਇਸਤਰੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਵੱਲ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ?
ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ’ਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਜਿੰਨਾ ਆਸਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ 2025 ’ਚ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਦੇ ‘ਗਲੋਬਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਵਿਮੈਨਜ਼ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ’ ਵੱਲੋਂ 18 ਤੋਂ 34 ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਇਕ ਰੋਚਕ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ। ਲਗਭਗ 59 ਫੀਸਦੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ‘ਟ੍ਰੈਡ ਵਾਈਫ਼’ ਦੀ ਸੋਚ ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰਫ ਲਗਭਗ 5 ’ਚੋਂ 1 ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮੰਨਿਆ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਇੰਨਾ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਭਾਵ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਵੀ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਨਿਭਾਉਣ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਰਵਾਇਤੀ ਦਾ ਉਤਸਵ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਮੌਨ ਵਿਰੋਧ ਵੱਧ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਰਅਸਲ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ’ਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਛਾਣ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਣੇਗੀ, ਸਤਿਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਤਨਖ਼ਾਹ ਤੋਂ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਿਖਰ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਉੱਚੀ ਕੁਰਸੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜ ਉਹੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਕੂਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੱਜ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤਣਾਅਗ੍ਰਸਤ ਕਿਉਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ ਵਧ ਜਾਣਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਅਪਰਾਧ-ਬੋਧ ਵਧ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਨ ਵਧ ਜਾਣਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ’ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ?
ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਔਰਤ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਘਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਰੀਵਾਦ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਚਾਰਕ ਭੁੱਲ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬਦਲ ਦੇਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਘੜ ਦਿੱਤਾ—ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪਾਦਕ ਹੋਵੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਸਫ਼ਲ ਹੋਵੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਰਹੇ।
ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅੱਜ ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ। ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪਣਾਪਣ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਆਮਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਤਮੀਅਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਕੂਨ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਿਦਰੋਹ ਰਸੋਈ ਦੇ ਪੱਖ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬੋਝ ਨਹੀਂ, ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਤਾਂ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ‘ਟ੍ਰੈਡ ਵਾਈਫ਼’ ਦੀ ਖਿੱਚ ਸਿਰਫ ਐਪ੍ਰਨ ਜਾਂ ਰਸੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਖਿੱਚ ਉਹ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਘਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰਤਣਾ ਸਾਰਥਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਔਰਤ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਗਲਤ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਕੋ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਤਰੱਕੀ ਔਰਤ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਘਰ, ਉਸਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਖੋਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਚਰਚਾ ਕਿਸੇ ਐਪ੍ਰਨ, ਕਿਸੇ ਰਸੋਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਾਇਰਲ ਵੀਡੀਓ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਚਰਚਾ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਅਾਸਮਾਨ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਧਰਤੀ ਖਿੱਚ ਲਈ।
ਸ਼ਾਇਦ ‘ਟ੍ਰੈਡ ਵਾਈਫ਼’ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਔਰਤ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਰੀਅਰ ਨਹੀਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਸ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਔਰਤ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਮਾਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਘਰ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ’ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਰੂਪ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਕ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਪੱਛੜੇਪਨ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੇ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਇਸੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਜਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
—ਡਾ. ਨੀਲਮ ਮਹੇਂਦਰ
ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕਟ : ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ’ਚ ਭਾਰਤੀ
NEXT STORY 
