ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਥਿਤੀ ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਵਰਗੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਘਾਟ, ਸੀਮਤ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਭੋਜਨ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਲਟ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਰੱਥਾ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲ ’ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ’ਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਈਕਲਾਂ ’ਤੇ ਢੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੀਜ ਨੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ ਭਾਵ ‘ਇਸਰੋ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁਲਾੜ ਸੰਗਠਨਾਂ ’ਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। 23 ਅਗਸਤ, 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੁਲਾੜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ’ਤੇ ਸਾਫ਼ਟ ਲੈਂਡਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ। ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਹਰ ਸਾਲ 23 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੇਸ ਡੇਅ’ ਭਾਵ ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਦਿਵਸ’ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਇਸ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ ‘ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਵੱਲ : ਨਵਾਚਾਰ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼’ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਵਾਚਾਰ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਖਾਹਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਪੁਲਾੜ ’ਚ 1975 ’ਚ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਆਰਿਆਭੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਖੇਪਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਪਲ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਰੋ ਨੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਖੇਪਣ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਪੋਲਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲਾਂਚ ਵਹੀਕਲ (ਪੀ.ਐੱਸ.ਐੱਲ.ਵੀ.) ਅਤੇ ਜੀਓਸਿੰਕ੍ਰੋਨਸ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲਾਂਚ ਵਹੀਕਲ (ਜੀ.ਐੱਸ.ਐੱਲ.ਵੀ.) ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੇ ਇਸਰੋ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪੁਲਾੜ ’ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਲਾੜ ’ਚ ਭੇਜ ਕੇ ‘ਸਪੇਸ ਡਿਪਲੋਮੇਸੀ’ ਦਾ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਰਚਿਆ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੰਦਰ ਮਿਸ਼ਨ ‘ਚੰਦਰਯਾਨ-1’ 2008 ’ਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰਯਾਨ-1 ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਸਰੋ ਦੀ ਇਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਤੱਕ ਵੀ ਲੈ ਗਈ।
2013 ’ਚ ਜਦੋਂ ਇਸਰੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿਰਫ 450 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਮੰਗਲਯਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2014 ’ਚ ਮੰਗਲ ਦੇ ਪੰਧ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਯਤਨ ’ਚ ਮੰਗਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੰਗਲਯਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਦਰਯਾਨ-2 ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੈਂਡਰ ਵਿਕਰਮ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਉਤਰ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪਲਾਂ ’ਚ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਮੁੱਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਡਾਟਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਆਰਬਿਟਰ ਹੁਣ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਬਾਰੇ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਨੇ ਉਹੀ ਅਧੂਰਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। 14 ਜੁਲਾਈ, 2023 ਨੂੰ ਪ੍ਰਖੇਪਿਤ ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਮਿਸ਼ਨ 23 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਦਿਆਂ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ’ਤੇ ਉਤਰਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਦੇ ਰੋਵਰ ‘ਪ੍ਰਗਿਆਨ’ ਅਤੇ ਲੈਂਡਰ ‘ਵਿਕਰਮ’ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡਾਟਾ ਜੁਟਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਚੰਦਰਮਾ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀ ਵਸਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲੇਗਾ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਗਗਨਯਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਪੁਲਾੜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਇਕ ਨਵੀਂ ਛਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਗਗਨਯਾਨ ਉਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸਰੋ ਹੁਣ ਚੰਦਰਯਾਨ-4 ਅਤੇ ਚੰਦਰਯਾਨ-5 ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਆਦਿਤਿਆ-ਐੱਲ 1 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ’ਚ ਲੈ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਲਹਾਲ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਔਖੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਜੇਕਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਠਾਣ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕੱਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ’ਚ ਭਾਰਤ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਛੂਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰੇਗਾ।
–ਯੋਗੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ
ਨੋਲਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਦਿ ਓਡਿਸੀ’ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦਿੰਦੀ ਇਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫਿਲਮ
NEXT STORY 
