ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੁੱਕਾ-ਪਾਣੀ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜੈਸੇ ਕੋ ਤੈਸਾ ਵਾਲਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਕਹੇ, ਦੁਨੀਆ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਗਾਮ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਵਰਗੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਕਾਇਰਤਾਪੂਰਨ ਹਰਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਤੈਅ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ’ਤੇ ਹੀ ਸਖ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ।
ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ, ਪਿਛਲੇ 6 ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਹੱਕ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 3 ਪੱਛਮੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਸਿੰਧ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵੀ ਹੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਰ ਵਧਣਗੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੀ ਮਈ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗ ਅਤੇ 1 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਣ ਦੌਰੇ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਬਾਰੇ ਡੇਟਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਕਹੇ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਡੈਮਾਂ, ਬੈਰਾਜਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਭੰਡਾਰਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯਕੀਨਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਹ ਕਦਮ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਮੁਅੱਤਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਚਾਨਕ ਮੁਅੱਤਲੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਕਦਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਵਿਚੋਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਸਖ਼ਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਕਦ ਤੱਕ ਝੱਲੇ : ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੋਕੇ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਿੱਲਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਾਲਮ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸਭ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਝੱਲੇ? ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਨਹਿਰ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਹੋਇਆ।
20 ਦਸੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਹੋਏ ਇਕ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ, ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ 31 ਮਾਰਚ 1948 ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜੇ ਭੁਗਤਣੇ ਪਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ 17 ਲੱਖ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸੁੱਕ ਕੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ।
ਇਸ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦਾ 80 ਫੀਸਦੀ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ 80 ਫੀਸਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 90 ਫੀਸਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 23 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇਸ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਿੱਥੇ ਕਰਾਚੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਰਬੇਲਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾ ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵੀ ਇਸ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਯਕੀਨਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਧੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਜਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਪਰ ਵਿਆਨਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 62 ’ਚ ਇਹ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸੰਧੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਕ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਜਾਂ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੂਸ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਚਾਰਟਰ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟੇ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਦਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਿਆ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬਦਲ ਹਨ ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਭੈਅਭੀਤ ਹਨ ਕਿ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਿਵੇਂ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇਗੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਖੁਦ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਇਰਤਾਪੂਰਨ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੜੇਬੰਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਕੀ ਮਾਅਨੇ ਹਨ।
–ਰਿਤੂਪਰਣ ਦਵੇ
‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ’ ‘ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਦੇ ਰਹੇ ਤਸੀਹੇ’
NEXT STORY 
