ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ/ਅਮਰੀਕਾ- ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਹਾਲੀਆ ਅਮਰੀਕਾ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦਿਆਂ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 248 ਚੋਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਾਪਸੀ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਚੋਰੀ ਜਾਂ ਤਸਕਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਵਾਧੂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਯਤਨਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਕੀਮਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 2016 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ 157 ਚੋਰੀ ਹੋਈਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਹਾਲੀਆ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਕਦਮ ਵਜੋਂ, 248 ਵਾਧੂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੰਪਟਰੋਲਰ ਅਤੇ ਆਡੀਟਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 700 ਵਾਧੂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਤਨ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਕੀਮਤੀ ਸੰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਈ ਕੋਡਬੱਧ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 1464 ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੋਪ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਢਾਂਚਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ। 1954 ਦੀ ਹੇਗ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਫਾਰ ਦ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਆਫ ਕਲਚਰਲ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਇਨ ਦ ਈਵੈਂਟ ਆਫ ਆਰਮਡ ਕੰਫਲੈਕਟ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਝੌਤਾ ਸੀ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਦਿਅਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ (ਯੂਨੈਸਕੋ) ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਲੁੱਟ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ।
ਹੇਗ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਤਸਕਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।
1954 ਦੀ ਹੇਗ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਨਫੋਰਸਮੈਂਟ ਵਿਧੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਝਿਜਕ ਦੁਆਰਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਜੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ 1970 ਦਾ ਯੂਨੈਸਕੋ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਆਯਾਤ, ਨਿਰਯਾਤ ਅਤੇ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਯਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਤਸਕਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ 1995 ਦੀ UNIDROIT ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਆਨ ਸਟੋਲਨ ਜਾਂ ਇਲੀਸੀਟਲੀ ਐਕਸਪੋਰਟਡ ਕਲਚਰਲ ਆਬਜੈਕਟ, ਜੋ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖਾਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਰਟੀਕਲ 2 ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸੰਮੇਲਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਤੱਤਵ, ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਚੋਰੀ ਹੋਏ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ 248 ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ UNESCO ਅਤੇ UNIDROIT ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਪਾਅ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਤੀ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਧਨਤੇਰਸ 'ਤੇ ਆਈ ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਿਜੋਰੀ 'ਚ ਵਧਿਆ 102 ਟਨ ਸੋਨਾ
NEXT STORY 
