ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ 'ਚ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਰਫਤਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ 'ਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਡੂੰਘਾ ਪਾੜਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀ ਇਹ ਸਰਜ਼ਮੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਿੰਜੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਮੁਕੱਦਸ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। 1857 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ।
ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਸਵਾਮੀ ਦਇਆਨੰਦ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ 'ਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਲਈ 'ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ' ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗਰਮਦਲੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ 'ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਸਨ।
ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਵਟ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਅਤੇ ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ 'ਚ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਨੂੰ 6 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੇਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਗਾਲ 'ਚ ਬਿਪਨਚੰਦਰ ਪਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇਲ 'ਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਯੁੱਗ 'ਲਾਲ, ਬਾਲ ਤੇ ਪਾਲ' ਦਾ ਯੁੱਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ 'ਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—'ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ, ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਓਏ....।'
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ 1913 'ਚ ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗਠਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਸਨ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਹਿੰਸਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਚ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ 'ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ' ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
1915 'ਚ ਲੱਗਭਗ 1000 ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੇ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨਤਾਰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। 20 ਗਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ 58 ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿੱਖਾ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮਾਰਚ 1919 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਬਣਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਫੇਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਉੱਤੇ ਦਲੀਲ, ਵਕੀਲ ਤੇ ਅਪੀਲ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਜਨਤਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਸੁਰਿੰਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ, ਪੰ. ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਸਰ ਤੇਜ ਬਹਾਦਰ ਸਪਰੂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 30 ਮਾਰਚ 1919 ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਤਰੀਕ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ 30 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਰਧਾਨੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੱਡੀ ਹੜਤਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ। 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤਕ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬੰਦ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਲਸੇ ਕੀਤੇ।
9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ 'ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਨੌਮੀ' ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਮਨੌਮੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੀੜ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਕਟੜਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਿਚ ਇਕ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇਖ ਕੇ ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਡਾ. ਸੱਤਪਾਲ ਤੇ ਡਾ. ਸੈਫੂਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਉਸੇ ਦਿਨ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪਲਵਲ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਵਿਚ ਮੁੰਬਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਗਈ ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਗ਼ਮ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਡਾ. ਕਿਚਲੂ ਤੇ ਸੱਤਪਾਲ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਕੋਠੀ 'ਤੇ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਥੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਫੈਲੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾਉਣ ਲਈ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਉੱਚੇ ਪੁਲ 'ਤੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਧੱਕਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 2 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕੀਲ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸਲਾਰੀਆ ਤੇ ਮਕਬੂਲ ਮਹਿਮੂਦ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚਾਲੇ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਪੁਲਸ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ 20 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਕਈ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਭੀੜ ਨੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਗੋਦਾਮ ਲੁੱਟ ਲਏ, ਟੈਲੀਫੋਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 5 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 4 ਵਜੇ ਹੰਸਰਾਜ ਨੇ ਢਾਬ ਖਟੀਕਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਿੰਦੂ ਸਭਾ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਾਲਾ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਲਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ 4 ਵਜੇ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿਚ ਜਲਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ 3 ਵਜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸੂਚਨਾ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤਕ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੋਕ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਥੇ 25-30 ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਡਾਇਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 8 ਨੇਤਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਅਜੇ ਦੁਰਗਾਦਾਸ ਵੈਦ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੌਲਾ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਥੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਾਜੜ ਮਚ ਗਈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਕੰਧਾਂ ਟੱਪਦਿਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਕਾਂਡ ਵਿਚ 379 ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ 1200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਜਦਕਿ ਪੰ. ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਅਨੁਸਾਰ 1000 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ 42 ਬੱਚੇ ਸਨ ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮਰ 7 ਮਹੀਨੇ ਸੀ।
ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਪਰ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੱਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਓਡਵਾਇਰ ਨੇ ਇਸ ਘਿਨਾਉਣੇ ਕਤਲੇਆਮ 'ਤੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 1940 ਵਿਚ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ ਲਾਰਡਜ਼ ਨੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਕੀਤੀ ਪਰ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਾਇਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ''ਜੇ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ। ਮੈਂ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਜਲਸਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ। ਗੋਲੀ ਚਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਭੀੜ ਨੂੰ ਤਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਮੈਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।''
ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। 1927 'ਚ ਪੇਚਿਸ਼ ਰੋਗ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣਾ 'ਸਰ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 'ਕੇਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੱਨਾਹ ਨੇ 'ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ' ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਪੰ. ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਰਨੀਚਰ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਖਾਦੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਲੱਗੇ।
ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਾਂਡ 'ਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦਾ 'ਬਲੀਦਾਨ'
NEXT STORY 
