1934 ’ਚ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲਸ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਨਿਯਮਾਂ ’ਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪੁਲਸ ਸੰਗਠਨ ਇਕ ਸਰਲ ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਚਾਰ ’ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ— ਜਨਤਕ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਰੇਕ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨਿਯਮਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ’ਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰੇਕ ਪੁਲਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ‘ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਮਿੱਤਰ’ ਅਤੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਲ ਵਾਕੰਸ਼ ਨੇ ਇਕ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ’ਚ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੇਕਰ ਜਨਤਾ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ’ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਗੇ, ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ’ਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਗੇ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਪਰਾਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈਚਾਰਾ ਚੌਕਸ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਮਲੇ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ’ਚ, ਪੁਲਸ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ’ਚ ਇਕੱਲੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੈਨੂੰ 39 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ’ਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ। ਮੇਰਾ ਕਰੀਅਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਦੌਰ ’ਚ ਰਿਹਾ-ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹਾਰ ਤੱਕ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪੁਲਸ ਬਲ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹਿੰਮਤ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਖਿਆ।
ਜ਼ਿਲਾ ਪੁਲਸ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ’ਚ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਪਲ ਮੇਰੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਤਜਰਬਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਆਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਓਨਾ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਉਹ ਭਾਵਨਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ, ਪੁਲਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੀ ਸਾਖ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਨਪਸੰਦ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਸੌਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਢਾਂਚਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਕੁਝ ਸਿਆਸੀ ਵਰਗਾਂ, ਅਪਰਾਧਿਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਕਥਿਤ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਉੱਭਰਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਗੱਠਜੋੜ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ, ਨਸ਼ਾ ਸਮੱਗਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗੈਂਗਸਟਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ, ਇਹ ਤੱਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਬਰਨ ਵਸੂਲੀ, ਗੈਂਗ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਸਮੱਗਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ’ਚ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੁਲਸ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ’ਚ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਕ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਰੁਝਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀਕਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਪੁਲਸ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਵਿਵੇਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਤਸਦੀਕੀ ਸੇਵਾਵਾਂ (ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਯਮਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁਵਿਧਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਰਗੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਅਕਸਰ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਨੂੰ ਇਕ ਮਸ਼ੀਨੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਫ਼ੀਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਰਾਜ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਨਵੀ ਤੱਤ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਫਿੱਕੀ ਪੈਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਨਾ ਸਿਰਫ ਬਿਹਤਰ ਤਕਨੀਕ ਜਾਂ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਮੌਲਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਸੀ— ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ।
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ’ਚ, ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਸੁਣਨ ’ਚ ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ’ਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਦਚਲਣੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਲਸ ਬਲ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਬਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ
ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਤਾਰ-ਤਾਰ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਪੁਲਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ!
NEXT STORY 
