ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਕਰੀਅਰ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਥੀ ਨੇ ਮੱਧ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 1938 ਦਾ ਇਕ ਸਰਕੂਲਰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਬੇਰਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਇਸ ਸਰਕੂਲਰ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ‘ਮਿਸਟਰ ਗਾਂਧੀ’ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ।
ਇਸ ਸਰਕੂਲਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਾਕ ਲਿਖਣ ‘‘ਮੋਹਨਦਾਸ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ’’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਹ ਭੋਲਾ ਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਇਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ 2-3 ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਸਰਕੂਲਰ ਵਰਗੇ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਹਿਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ 1937 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਧ ਸੂਬੇ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਅਸਤੀਫੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?
ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ 1915 ਤੋਂ ਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਬਹਿਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਟੈਗੋਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸ਼ੁਕਲਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 20-22 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ? ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂ-ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਮੋਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੋਦੀ ਪੱਖੀ ਚੈਨਲ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਚੈਨਲ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਭੇਜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਜੇ.ਪੀ. ਵਾਦੀ ਦੋਸਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਚੈਨਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿਰੰਗੇ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਾਂਧੀ ਬਾਰੇ ਰੱਬ ਹੀ ਜਾਣੇ ਕੀ-ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਗਾਂਧੀ ਹੀ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਵਾਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਬਣੇ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ 1923 ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਸਟੇਟਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੁਦ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੰਗ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਉਡਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਮਾਮਲਾ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਿੱਠੂ ਦੱਸਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਣ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਲਕੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਆਰ. ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਪੱਖੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਸੈਸ਼ਨ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਸੀ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੰਘੀ ਵਰਕਰ ਨੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਵਾਗਤਯੋਗ ਸੁਰ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗਾਂਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ।
ਇਸ ਸਵਾਲ ’ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਕ ਕੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ-ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਕਦੇ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਪਰ ਅੱਜ ਗਾਂਧੀ ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਸਵੇਰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਸੰਘ ਮੁਖੀ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੀਨੀਅਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੰਡ ਕਿਉਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕਵਾਈ, ਸੁਭਾਸ਼ ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ, ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣਵਾਇਆ, ਵਰਗੇ ਸਵਾਲ ਉਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੱਕ, 77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪੂਰੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਲਾਕੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀਆਂ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਇਰਾਦੇ, ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਡਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ’ਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਹੋਏ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਇਹ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਦੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਗਾਂਧੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ।
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਰੀਰਕ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀਆਂ 8 ਗੰਭੀਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਇਕ ਧਾਰਾ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਨੀਓ-ਕੈਂਬਰਿਜ ਸਕੂਲ ਤੱਕ ਆਈ। ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਗਾਂਧੀ ਬਾਬਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ (ਮੂਰਤੀਆਂ ’ਚ ਹੀ) ਖੜ੍ਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
-ਅਰਵਿੰਦ ਮੋਹਨ
‘ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੌਥਾ ਬਜਟ’ ‘ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ’
NEXT STORY 
